Tân Hóa nằm gọn trong một lòng chảo giữa núi đá vôi. Mưa lớn đổ xuống, nước không có lối thoát, cả thung lũng thành hồ. Năm 2010, nước dâng khoảng 12 mét, nhiều nhà ngập đến nóc, người dân phải lên núi, trú trong hang đá.

Từ đó người làng tự nghĩ ra một thứ chưa nơi nào có. Năm 2011, họ kết thùng phuy rỗng thành bè buộc cạnh nhà; năm 2012 bè có thêm khung, mái, vách thành nhà phao, mỗi chiếc chừng 15–20 m². Nước lên thì nhà nổi theo. Đến năm 2023 cả vùng có khoảng 620 nhà phao, và UN Tourism công nhận Tân Hóa là Làng Du lịch tốt nhất thế giới năm ấy, chọn từ 260 hồ sơ của 60 quốc gia. Đến nay, Việt Nam mới có 5 làng mang danh hiệu này.

Người Tân Hóa là người Nguồn, ngoài tiếng Việt vẫn nói tiếng Nguồn hằng ngày. Sông Rào Nan xanh chảy qua giữa làng, ruộng lạc, ruộng ngô trải đến chân núi. Hơn mười gia đình đã biến nhà phao của mình thành homestay, có phòng riêng, có WC, khách ngủ trên chính ngôi nhà từng cứu cả gia đình qua mùa lũ.

Đã gần mười năm chưa có trận lũ nào đủ lớn để nâng các ngôi nhà lên. Những chiếc phao vẫn nằm im dưới sàn, chờ. Với người làng, đó là điều may.

Tân Hóa sits in a bowl ringed by limestone. When heavy rain comes the water has nowhere to go and the valley becomes a lake. In 2010 it rose about 12 metres; families climbed the mountain and sheltered in caves.

So the villagers invented something found nowhere else. In 2011 they lashed empty oil drums into rafts tied beside their homes; in 2012 the rafts gained a frame, roof and walls and became floating houses of about 15–20 m², which rise with the water. By 2023 the area had about 620 of them, and UN Tourism named Tân Hóa a Best Tourism Village that year, from 260 entries in 60 countries. Only five villages in Vietnam hold the title.

The people here are Nguồn and still speak their own language every day. The green Rào Nan river runs through the village, past peanut and corn fields to the foot of the cliffs. Around ten families have turned their floating house into a homestay with a private room and bathroom.

For nearly ten years no flood has been big enough to lift the houses. The drums wait under the floors. For the villagers, that is good luck.

Năm 2009, anh Đinh Hồng Nham, một người Tân Hóa, đi bắt cá thì lạc vào một cửa hang lạ. Đó là hang Tú Làn, cái tên sau này dùng gọi cả một hệ thống hang nằm dưới các dãy núi quanh làng. Trước đó, từ năm 1992, đoàn thám hiểm Anh – Việt do Howard Limbert dẫn đầu đã vào hang Chuột và hang Hung Tôn. Đến nay đã có hơn 25 hang lớn nhỏ được khảo sát.

Đi Tú Làn không phải ngắm hang từ lối đi lát sẵn. Bạn lội sông Rào Nan, băng qua các thung lũng, leo thang dây vào cửa hang, rồi thả mình xuống dòng sông ngầm, bơi trong bóng tối chỉ có đèn đội đầu. Những tour dài hơn cho bạn cắm trại giữa thung lũng Tố Mô, tắm hồ nước xanh, nghe tiếng rừng thay vì tiếng điện thoại.

Hang Chuột, cửa hang mở ra đồng cỏ và dòng Rào Nan, là nơi đoàn phim Kong: Skull Island dựng máy quay năm 2016. Hang Tú Làn chỉ đến được bằng cách bơi hoặc thả bè.

Hệ thống hang chỉ mở cho khách đi theo tour được cấp phép, để giữ hang nguyên vẹn và để bạn an toàn. Có tour một ngày cho gia đình có trẻ từ 6 tuổi, có hành trình bốn, năm ngày cho người muốn đi xa nhất có thể.

In 2009 a Tân Hóa man, Đinh Hồng Nham, went fishing and found an unknown cave mouth. That cave, Tú Làn, now gives its name to a whole system under the mountains around the village. A British–Vietnamese team led by Howard Limbert had already explored Rat Cave and Hung Tôn in 1992. More than 25 caves have been surveyed so far.

There are no paved walkways here. You wade the Rào Nan, cross valleys, climb into cave mouths and swim underground rivers by headlamp. Longer tours camp in the Tố Mô valley, with a swim in a green lake and no phone signal.

Rat Cave, whose mouth opens onto grassland and the river, is where the Kong: Skull Island crew filmed in 2016. Tú Làn Cave itself can only be reached by swimming or rafting.

The caves are open only on licensed tours, to protect them and keep you safe. There are one-day family trips for children from 6 and expeditions of four or five days.

Tháng 2 năm 2016, đoàn làm phim Kong: Skull Island đi khắp vùng núi đá tìm một nơi trông như hòn đảo chưa ai đặt chân tới. Họ dừng lại ở Yên Phú. Trên bãi đất bằng ven hồ, đoàn dựng trường quay và quay cảnh các nhà khoa học cầm súng chống quái vật. Người dân còn nhớ đoàn trả tiền để mỗi nhà nhốt trâu bò lại trong mấy ngày quay.

Người địa phương gọi nơi này là Hói Roóc. Vốn chỉ là dòng nước chảy ra từ chân núi, khoảng những năm 1960 hợp tác xã Yên Phú đắp đập giữ nước, thành hồ. Giờ hồ nằm lọt giữa vòng núi đá vôi, nước trong và lặng gần như quanh năm, từng ngọn núi in nguyên hình xuống mặt nước.

Đẹp nhất là lúc sương sớm còn vắt ngang chân núi và lúc mặt trời lặn sau dãy đá. Ven hồ là đồng cỏ, trâu bò thả rông, không quán xá, không hàng rào. Nhiều người dựng lều ngủ lại bên hồ chỉ để chờ hai khoảnh khắc ấy.

In February 2016 the Kong: Skull Island crew searched these mountains for somewhere that looked like an island no one had ever reached. They stopped at Yên Phú, built a set on the flat ground by the water and filmed the scientists fighting off monsters. Villagers still remember being paid to keep their buffalo penned during the shoot.

Locals call it Hói Roóc. It began as a stream flowing from the foot of the cliffs; in the 1960s the Yên Phú cooperative dammed it into a lake. The water is clear and still most of the year, and every peak is mirrored on it.

Come at dawn, when mist hangs at the foot of the cliffs, or at sunset. The shore is open grassland with grazing buffalo, no shops and no fences. Many visitors pitch a tent just to see both moments.

Từ ngoài nhìn vào, Rục Mòn chẳng có gì: một khe đá bị cây che gần kín, phải trèo qua bãi đá lớn mới tới. Trước cửa là hồ nước xanh màu ngọc, đứng trên bờ đã muốn nhảy xuống.

Bên trong, hang dài khoảng 2,9 km, có chỗ vòm cao hơn 50 m. Một nhánh là sông ngầm, bạn bơi theo dòng nước trong bóng tối. Nhánh kia là hang khô dày đặc thạch nhũ, người đi trước gọi là bảo tàng thạch nhũ, có giếng trời rọi sáng xuống và một nhánh lúc nào cũng mờ sương.

Đường vào hang đi qua đồng ruộng của xã và ngang qua bối cảnh phim Kong ở hồ Yên Phú, lội vài con suối, rồi leo thang, chui khe hẹp trong hang. Một ngày đủ mệt để tối về ngủ thật ngon.

From outside Rục Mòn looks like nothing: a cleft almost hidden by trees, reached by scrambling over boulders. In front lies a jade-blue pool you will want to jump into.

Inside, the cave runs about 2.9 km with ceilings over 50 m high. One branch is an underground river you swim through in the dark. The other is a dry gallery packed with formations, with skylights and a branch that is always misty.

The trail crosses the commune's rice fields and passes the Kong set at Yên Phú lake, fords a few streams, then goes up ladders and through squeezes inside the cave. A full day, and a good night's sleep after.

Cuối năm 1959, bộ đội biên phòng đi tuần trong rừng Thượng Hóa thì gặp một nhóm người sống dưới các mái đá. Họ không có làng, không có ruộng, sống bằng săn bắt, hái lượm, lấy mật ong và làm bột từ thân cây nhúc, cây đoác. Phải mất nhiều tháng vận động, 34 người thuộc 11 hộ mới đồng ý rời hang, ra lập các bản Ón, Yên Hợp, Mò O – Ồ Ồ, nay đã hợp nhất thành bản Yên Hợp.

Họ là người Rục, một nhóm của dân tộc Chứt. Tiếng Rục chỉ có tiếng nói, không có chữ viết. Người Rục tin vào thần rừng, chơi đàn trơ bon, đàn môi, sáo dọc. Nhiều nhà đến giờ vẫn vào rừng mười, hai mươi ngày mỗi mùa rẫy, ngủ lại dưới mái đá như ông bà ngày trước.

Bản Yên Hợp hôm nay có điện, có đường, có trường học, có những cánh đồng dứa, và có những mùa gặt lúa nước do chính tay con cháu những người từng sống trong hang làm ra. Nhưng chỉ cần ngồi với một cụ già trong bản, ăn đĩa ốc lèn nướng, nghe kể về những cái hang từng là nhà, bạn sẽ thấy khoảng cách hơn sáu mươi năm ấy ngắn đến mức nào.

In late 1959 border guards patrolling the Thượng Hóa forest met a group of people living under rock overhangs. They had no village and no fields; they hunted, gathered, collected honey and made flour from forest palms. After months of persuasion, 34 people from 11 families agreed to leave and founded the hamlets of Ón, Yên Hợp and Mò O – Ồ Ồ, now merged into Yên Hợp.

They are the Rục, a group of the Chứt people. Their language is spoken only, never written. They believe in forest spirits and play the trơ bon zither, the jaw harp and the bamboo flute. Many families still spend ten or twenty days in the forest each farming season, sleeping under rock shelters as their grandparents did.

Yên Hợp now has power, a road, a school, pineapple fields, and rice harvests brought in by the grandchildren of people who once lived in caves. But sit with an elder over a plate of grilled mountain snails and hear about the caves that used to be home, and those sixty years feel very short.

“Hung” trong tiếng địa phương nghĩa là thung lũng. Hung Tru nằm giữa các vách đá vôi, trên con đường duy nhất nối các bản người Rục với bên ngoài.

Mùa khô, đây là một thung lũng bình thường. Khi mưa lớn đổ về, nước không kịp thoát qua lòng núi, dâng lên ngập cả đoạn đường dài chừng 2 km, chỗ sâu nhất đến 5 m. Con đường biến mất, thung lũng thành một hồ nước lặng giữa núi. Thuyền máy thay xe máy, và người ngoài muốn vào bản thì chỉ có một cách: chèo.

Chèo kayak qua Hung Tru, mái chèo khua trên chính mặt đường đã chìm, hai bên là vách đá, phía trước là bản Yên Hợp. Ít nơi nào trên đời bạn có thể đi vào một ngôi làng như thế.

“Hung” means valley in the local language. Hung Tru lies between limestone walls on the only road linking the Rục hamlets with the outside world.

In the dry season it is an ordinary valley. When heavy rain comes the water cannot drain through the rock fast enough and rises over about 2 km of road, up to 5 m deep. The road disappears and the valley becomes a still lake. Boats replace motorbikes, and the only way in for a visitor is to paddle.

Kayaking across Hung Tru, your paddle passes over the sunken road with cliffs on both sides and Yên Hợp ahead. There are few places on earth where you arrive in a village like this.

Phía bên kia Tân Hóa, quanh bản Yên Hợp và thôn Phú Nhiêu, núi đá vẫn còn giữ rất nhiều bí mật. Đoàn thám hiểm hang động Anh do Howard Limbert dẫn đầu, những người đã tìm ra hệ thống hang Phong Nha – Kẻ Bàng, đã nhiều lần quay lại vùng này.

Năm 2020, đoàn đo vẽ hang Phú Nhiêu 4 dài hơn 2 km và hang Phú Nhiêu 2, được đặt tên theo loài rắn lục sừng gặp trong hang. Mùa xuân năm 2026, đoàn khảo sát hang Mò Rọo: lối vào đi từ bản Ón qua suối, qua thác nhỏ, và khoảng hai phần ba chiều dài hang phải bơi. Quanh đó còn hang Ràng và hàng chục hang khác chưa có tên trên bản đồ du lịch.

Các hang ở đây chưa mở tour thường xuyên. Đây là vùng dành cho người muốn đến trước tất cả mọi người, và chấp nhận đi cùng người địa phương, theo nhịp của rừng.

Beyond Tân Hóa, around Yên Hợp and Phú Nhiêu, the limestone still keeps many secrets. The British caving team led by Howard Limbert, who mapped the Phong Nha – Kẻ Bàng caves, has come back to this area again and again.

In 2020 they surveyed Phú Nhiêu 4, over 2 km long, and Phú Nhiêu 2, named after the horned viper found inside. In spring 2026 they mapped Mò Rọo: the way in follows a stream and small waterfalls from Ón hamlet, and about two thirds of the cave has to be swum. Around them are Ràng cave and dozens more not yet on any tourist map.

There are no regular tours here yet. This is for travellers who want to arrive before everyone else, on foot with local people, at the forest's pace.

Ở vùng núi đá, ruộng lúa nước ít, nương ngô nương sắn thì nhiều. Từ đó, người Nguồn làm ra pồi, còn gọi là cơm bồi, món ăn hằng ngày thay cơm. Chiều hôm trước, ngô được ngâm nước sôi, đậy kín cho hạt mềm, nở. Sáng sớm hôm sau đem giã thành bột, sàng bỏ vỏ, trải mỏng lên nong nhỏ, phủ lá chuối tươi rồi hấp. Có nhà trộn thêm sắn giã nhuyễn.

Pồi chín có độ xốp, mềm, mùi ngô sắn mộc mạc. Hình dáng tùy theo dụng cụ hấp của mỗi nhà. Trong bữa ăn đông người, nhất là khi có nhiều thế hệ, người ta nắm pồi thành từng viên tròn rồi đưa cho nhau, vừa ăn vừa chuyện trò.

Pồi ăn cùng canh rau rừng nấu cá suối, đĩa ốc luộc, hoặc đơn giản chấm muối ớt giã với lá chanh rừng. Ở hội Rằm tháng Ba của Minh Hóa, cơm bồi luôn là món đặc trưng được bày bán. Muốn hiểu bữa cơm của người Nguồn ở Tân Hóa, hãy bắt đầu từ một nắm pồi.

In limestone country there is little paddy land but plenty of corn and cassava on the hillsides. From them the Nguồn people make pồi, also called cơm bồi, their everyday staple in place of rice. The afternoon before, corn is soaked in boiling water and covered until the kernels swell. At dawn it is pounded into flour, sifted, spread thin on a small tray under fresh banana leaves, and steamed. Some families mix in pounded cassava.

Cooked pồi is light and soft, with a plain, earthy taste of corn. Its shape depends on each family’s steamer. At big meals, especially with several generations at the table, people roll pồi into small balls and pass them to one another as they talk.

Pồi is eaten with wild-greens soup cooked with stream fish, a plate of boiled snails, or simply dipped in salt pounded with chilli and wild lime leaf. At Minh Hóa’s Third Full Moon festival it is always the signature dish on sale. To understand a Nguồn meal in Tân Hóa, start with a handful of pồi.

Theo mùa, người dân các xã miền núi phía tây Quảng Trị, trong đó có Kim Phú, rủ nhau vào rừng săn trứng kiến. Mang theo dao, rựa, bao, thau, nong tre và cả tro bếp, họ tìm tổ, phá tổ và sàng lấy trứng. Trứng kiến vừa để bán, vừa để nấu đãi khách.

Món quen thuộc nhất là canh trứng kiến. Ở vùng Minh Hóa xưa, nay là Kim Phú và các xã lân cận, trứng kiến được nấu với lá bún, lá của một loài cây mọc hoang ven bờ suối, có vị chua. Bát canh có vị béo ngậy của trứng và vị chua nhẹ của lá rừng.

Vào mùa, món này thường có mặt trên mâm cơm đãi khách của bà con vùng núi. Với khách phương xa, đây có lẽ là món “lạ” nhất Kim Phú, và cũng là món nhiều người nhớ nhất.

In season, villagers across the mountain communes of western Quảng Trị, Kim Phú among them, head into the forest to hunt ant eggs. With knives, machetes, sacks, basins, bamboo trays and kitchen ash, they find a nest, break it open and sift out the eggs, to sell and to cook for guests.

The classic dish is ant-egg soup. Around the old Minh Hóa district, now Kim Phú and its neighbours, the eggs are cooked with lá bún, the sour leaves of a wild plant that grows along stream banks. The soup is rich from the eggs and lightly sour from the leaves.

In season it is a regular on the table when mountain families host guests. For visitors it is probably Kim Phú’s most unusual dish, and the one many remember longest.

Vùng núi phía tây Quảng Trị có nghề ong từ lâu: nuôi ong lấy mật, và nuôi cả ong vò vẽ để lấy nhộng. Ong vò vẽ nổi tiếng hung dữ; người làng bắt tổ trong rừng về treo quanh vườn, chờ đến lúc tổ đầy nhộng thì mặc đồ bảo hộ kín người để thu.

Nhộng ong trắng ngà, béo. Bà con rang, xào với lá chanh, hoặc làm gỏi. Ở Minh Hóa, gỏi nhộng ong được kể trong số những món đặc sắc nhất của vùng cao. Nhộng ong cũng là món có giá: mỗi ký bán được vài trăm nghìn đồng, nên thường để dành đãi khách quý.

The mountains of western Quảng Trị have long kept bees and wasps: honeybees for honey, and the hornet-like vò vẽ wasp for its pupae. Vò vẽ are famously aggressive. Villagers bring nests in from the forest, hang them around their gardens, and when the nest is full they harvest it in full protective gear.

The pupae are ivory-white and rich. They are pan-roasted, stir-fried with lime leaves, or made into a salad; around Minh Hóa, wasp-pupae salad counts among the signature dishes of the uplands. They fetch a good price, several hundred thousand đồng a kilo, so families save them for honoured guests.

“Lèn” là cách người vùng này gọi núi đá vôi. Ốc lèn sống trong khe, hốc đá trên các lèn quanh Kim Phú, vỏ nâu sẫm có vân xoắn. Ngày khô chúng nằm im trong khe; sau những cơn mưa mới bò ra, và đó là lúc người làng đi nhặt.

Với người Rục, ốc đá là món ăn của rừng từ thời ông bà còn ở hang. Đến gần đây vẫn có những cụ già nhặt ốc quanh mái đá, mỗi bữa vài chục con, vùi vào than nướng; ốc nướng còn được dùng làm mồi đặt bẫy chuột núi.

Ở nhà dân, ốc lèn được nướng, luộc hoặc xào, ăn cùng pồi. Món không cầu kỳ, nhưng ăn một lần là nhớ mình đang ở xứ núi đá.

“Lèn” is the local word for the limestone peaks. Lèn snails live in the cracks and hollows of the rock around Kim Phú, with dark brown, banded shells. In dry weather they stay hidden; after rain they come out, and that is when villagers go to gather them.

For the Rục, rock snails have been forest food since their grandparents lived in the caves. Until recently some elders still gathered a few dozen around their rock shelter for each meal and roasted them in the embers; roasted snails also served as bait for mountain-rat snares.

In family kitchens they are grilled, boiled or stir-fried and eaten with pồi. A simple dish, and one that reminds you exactly where you are.

Đoác là một loài cây họ cau mọc trên núi đá. Người Rục cắt vào ngọn cây, hứng dòng nước chảy ra vào một hốc đá, rồi thả vào đó một loại vỏ cây rừng làm men. Chừng hai giờ sau, nước đã dậy mùi rượu. Không nồi, không lửa, không chưng cất.

Đây là cách người Rục làm rượu từ thời còn sống trong hang, và đến nay những người đi rừng vẫn làm được ngay giữa rừng. Ở bản, rượu đoác thường được rót mời khách trong bữa cơm.

Vì phụ thuộc vào cây trong rừng và người biết làm, rượu đoác không phải lúc nào cũng có. Nếu được mời, hãy nhận một chén; không uống được thì cứ nói, không ai phật lòng.

The đoác is a palm that grows on the limestone. The Rục cut into the top of the tree, catch the sap in a hollow in the rock, and drop in a piece of forest bark as a starter. In about two hours it already smells of wine. No pot, no fire, no still.

This is how the Rục made wine when they lived in the caves, and people who go into the forest can still make it on the spot. In the hamlet it is often poured for guests at a meal.

Because it depends on forest trees and on the few who know how, there is not always some to be had. If you are offered a cup, accept it; if you would rather not drink, just say so and no one will mind.